BBirnie bedrijfs- en familiearchief

Birnie drie generaties

Toegankelijk gemaakt en gered van verval

Met het beschikbaar komen van de archieven komt een eind aan een project dat al in 2003 startte. In 2001 deed het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) een verzoek tot inzage van de Birnie-archieven, in het kader van een groot internationaal onderzoek naar de periode van dekolonisatie van Nederlands-Indië. Dit was de aanleiding om het bedrijfsarchief verder te inventariseren, digitaliseren en conserveren. Dit omvangrijke project, dat deels onder het zogenoemde Metamorfoze-project van de Koninklijke Bibliotheek viel, zorgde ervoor dat deze bijzondere Deventer archieven behoed werden van verder verval en toegankelijk konden worden gemaakt voor onderzoek. In totaal ging het om 65.000 bladen papier, 600 foto’s (o.a. in albums) en 90 kaarten.

Van de Smyrnastraat naar Oost-Java

De van oorsprong Schotse familie Birnie vestigde zich eind 18e eeuw in Deventer. In 1797 richtten de Birnies de Tapijtfabriek in de Smyrnastraat op. De familie bezat huizen in Deventer en enkele landgoederen in de omgeving. Bijna 100 jaar was “Het Huis op de Brink” (Brink 68 in Deventer) het familiehuis en de officiële zetel van de ondernemingen van de Birnies.

Op Oost-Java (Djember) werd door George Birnie (1831-1904) het fundament gelegd voor een groot familieconcern met plantages in tabak, suiker, koffie, rubber, cacao en peper. Bij zijn overlijden bestond het concern uit 6000 hectare landbouwgrond. De verschillende werkmaatschappijen boden werk aan 40.000 inlandse werknemers (waaronder 500 inlandse opzichters) en 60 Europese krachten. De familie Birnie en haar plantages hebben een grote betekenis gehad voor de ontwikkeling van Oost-Java. De banden van Deventer met Indië kwamen bovendien extra tot uitdrukking in de oprichting van de Tropische Landbouwschool. De Tweede Wereldoorlog en de dekolonisatie van Nederlands-Indië waren uiteindelijk de nekslag voor het bedrijf. Het werd in 1957 genationaliseerd en overgenomen door een Indonesische instelling. Met het familievermogen werden in Nederland nog aanvullende bedrijfsactiviteiten, waaronder de oprichting van een investeringsmaatschappij, ontplooid.

Uniek in zijn soort

Al in 1985 werd een deel van het Birnie-archief door de familie in bewaring gegeven bij het Deventer Stadsarchief. In de daar op volgende jaren volgden er meer onderdelen. Deze verzameling Birnie-archieven is niet alleen voor de stad Deventer van belang. De archieven maken onderzoek mogelijk naar onze koloniale geschiedenis, gezien vanuit het perspectief van een plantersfamilie in Indië. Ook geven ze inzicht in de ontstaansperiode van de Republiek Indonesië. Met name de fotoalbums geven waardevolle aanvullende informatie voor de koloniale geschiedschrijving. De archieven van het Birnie-concern zijn uniek in hun soort. Het gaat hier namelijk om een familiearchief, waarin de persoonlijke correspondentie en foto’s inzicht geven in het functioneren van het bedrijf en het wonen in Nederlands-Indië. Ook de plaats waar de meeste Birnie-ondernemingen waren gevestigd, het relatief onbekende dorp Djember op Oost-Java, maakt dat deze archieven ons een verhaal vertellen dat we nog niet zo goed kennen.

Op 21 mei ondertekenden de erven Birnie een hernieuwde inbewaargevingsovereenkomst met het (toen nog) Stadsarchief Deventer, in het bijzijn van wethouder Hartogh Heys. Hiermee werden alle afspraken over het (online) beschikbaar stellen van de Birnie-archieven bekrachtigd.

Bekijk dit unieke beeldmateriaal in onze beeldbank.